ludzie-prehistoryczni

na terenie Bli- \ skiego Wschodu dominuje kultura natufska ok. 8350 p.n.e. - rozpoczyna się neolit pre-ceramiczny; zaczyna działać osada Jerycho VIII tys. p.n.e. - na Bliskim Wschodzie dochodzi do „udomowienia” niektórych odmian pszenicy i jęczmienia; rozpoczęto hodowlę zwierząt domowych, początkowo kóz, potem owiec, świń, a w końcu VI tys. p.n.e. bydła

VII tys. p.n.e. - na Bliskim Wschodzie roz­poczyna się neolit ceramiczny; w drugiej połowie tysiąclecia największy rozkwit przeżywają kultury Dżarmo (płn.-wsch. Mezopotamia, 6500-5800 p.n.e.) i Catal Huytik (płd. Anatolia, 6250-5400 p.n.e.) VI tys. p.n.e. - do Europy Południowej i Środkowej (krąg kulturowy Starcevo-Kòròs-Kremikowce) napływają pierwsze kultury neolityczne; w Anatolii zdarzają się przypadki skuwania na zimno samorodnej miedzi (znaleziska z Cayonii Tepesi) V tys. p.n.e. - na Bliskim Wschodzie wy­naleziono koło i warsztat tkacki; na terenie współczesnej Grecji (osada w Sesklo) po­wstał nowy typ domu zwany megaronem; w Europie Środkowej pojawiają się przed­stawiciele kręgu kultur naddunajskich (kul­tura ceramiki wstęgowej rytej) IV tys. p.n.e. - rozpoczyna się eneolit (zwany także chalkolitem); na Bliskim Wschodzie dochodzi do opanowania wyto­pu miedzi, pojawia się szybkoobrotowe ko­ło garncarskie, ludność kultury Uruk wzno­si monumentalne budowle sakralne; więk­sza część Europy zostaje zajęta przez lud­ność kultur megalitycznych ok. 3100 p.n.e. - pojawiają się pierwsze ;a-bliczki zapisane pismem obrazkowym ^ (piktograficznym) 4

czas znormalizowane wymiary: jej długość równa jest dwóm szerokościom.

3600 roku p.n.e. na terenie połu­dniowej Mezopotamii w znaczący sposób zmieniła się technologia obróbki gliny. Poja­wiło się bowiem szybkoobrotowe koło garn­carskie. Naczynia wykonywane na nim były najczęściej jednobarwne i pozbawione jakie­gokolwiek ornamentu, co dowodzi, że produ­kowano je bardzo szybko i masowo. W rolnic­twie coraz większe zastosowanie znajdował sprzężaj, do którego wykorzystywano woły. Wiele danych archeolo­gicznych, jak choćby śla­dy kanałów nawadniają­cych w Al-Ubaid, świad­czy o tym, że w IV tysiąc­leciu p.n.e. mieszkańcy Mezopotamii doskonale radzili sobie z irygacją pól. Budowle tego okresu, a zwła­szcza okręgi kultowe bogi­ni Inany z Uruk, z drugiej połowy IV tysiąclecia p.n.e., są świadectwem doskonałe­go opanowania sztuki wzno­szenia budowli z cegły mu­łowej.

Do niezwykle ciekawych osad te­go okresu należy zachowana w do­skonałym stanie Catal Hiiyuk w po­łudniowej Anatolii. Ludność tej osady hołdowała dość oryginalnym upo­dobaniom architektonicznym, Catal Hiiyuk bowiem w ogóle nie miało ulic. Domy wznoszono ściśle jeden przy drugim, a wejścia do nich znaj­dowały się na dachu. Cała komuni-■w kacja w obrębie osady odbywała HiW ^S‘C P° dachach domów, przy czym, aby „ułatwić sobie” życie, mieszkańcy osady powszechnie używali drew­nianych drabinek. Jedynymi prześwitami w ciasnej zabudo­wie były dziedzińce powstałe na miejscach zburzonych domów. Należały jed­nak do rzadkości, gdyż najczęściej na miejscu zniszczonego domu natychmiast wznoszono następny. Najbardziej niezwykłą cechę Catal Hiiyuk stanowiły znajdujące się w jego obrę­bie liczne sanktuaria - z reguły większe bu­dynki, których ściany były pokryte misternymi dekoracjami malarskimi wyobrażającymi dzi­kie zwierzęta. W jednym z sanktuariów znaj­duje się fresk przedstawiający sępy kołujące nad ciałami zmarłych. Malowidło to niewąt­pliwie nawiązuje do specyficznego obrządku grzebalnego, który polegał na tym, że ciało zmarłego pozostawiano na pewien czas i dopiero później cho­wano sam szkielet. Najciekawsze jest sanktuarium byków. Na jego ścia­nach widnieją wymodelowane w gi­psie bycze głowy przyozdobione praw­dziwymi rogami. W Catal Hiiyiik na­trafiono także na obrazy przedsta­wiające rodzące kobiety oraz na licz­ne figurki kobiece o mocno wybuja­łych kształtach. Trudno jednoznacz­nie rozstrzygnąć, jaka była rola tej osady, zważywszy, że spośród 139 bu­dynków aż 40 pełniło funkcje sank­tuariów. Niezależnie bowiem od du­chowego wystroju osady jej mieszkań­cy wiedli życie zwykłych neolitycz­nych wytwórców, pogrążonych w co­dziennej pracy na polach i w war­sztatach rzemieślniczych.

W VI tysiącleciu p.n.e. w Anatolii zdarzało się, że skuwano na zimno kawałki samorodnej miedzi. Powstałe w ten sposób szpile należą jednakże do rzadkości i trudno mówić o począt­kach metalurgii.

pojawiły się pierwsze naczynia gli­niane będące próbą naśladowania wcześniej­szych naczyń kamiennych. Początkowo praw­dopodobnie suszono je na słońcu, szybko jed­nak opanowano technikę wypalania gliny. Być może, obserwacja wypalanych w ogniu figurek nasunęła bliskowschodnim wytwórcom pomysł zastosowania tej techniki do produkcji naczyń. Pierwotne imitacje kamiennych mis zostały w krótkim czasie zastąpione przez formy wy-myślniejsze, jak pękate dzbany, płaskodenne czarki czy misy o pionowo ściętych wylewach.

Niemal od początku produkcji cera­micznej prehistoryczni artyści na Bli­skim Wschodzie używali do barwie­nia swoich wyrobów barwników mi­neralnych. Cechą charakterystyczną ich naczyń jest zdobiący je geometryczny lub zoomorficzny ciemny wzór skon-trastowany z jasnym tłem. Ceramikę wykonywano wtedy ręcznie, a jedy­nie długotrwałe, uporczywe wygła­dzanie ścianek nadawało naczyniu pięk­ny, regularny kształt.

doszło do istotnych przemian gospodarczych na Bliskim Wschodzie. Podstawowym zajęciem ludności stała się upra­wa zbóż, głównie „udomowionych” odmian pszenicy i jęczmienia. Obok nich w jadłospisie ówczesnej ludności pojawiły się groch, soczewica i wyka, a sporadycznie tak­że żołędzie. Jed­nocześnie próbo­wano hodować zwierzęta, głównie kozy, owce i świnie. Prawdopodobnie po­czątkowo trzymano w niewoli dzikie stada przeznaczone na rzeź, a dopiero pod koniec VII tysiąclecia p.n.e. roz­poczęto świadomą działalność hodowlaną. Ciąg­le jednak ważnym źródłem zdobywania pokar­mu było myślistwo i rybołówstwo. Głównym zaś zwierzęciem łownym stało się długorogie dzikie bydło.

Odnajdujemy wyraźne ślady neolitycznego systemu wierzeń z tego okresu. Zmarłych nadal chowa się w jamach grobowych umieszczanych w obrębie osad, a nawet pod podłogami chat, pojawił się natomiast specyficzny rodzaj rytua­łu, polegający na odłączaniu czaszek od szkie­letów. Czaszki te składano w osobnych jamach bądź umieszczano w domach w miejscach spe­cjalnie przeznaczonych do tego celu. W wielu wypadkach pokrywano je gipsem, aby wiernie oddać rysy twarzy zmarłego. Oczodoły tak wy­modelowanego wizerunku wypełniano muszla­mi, włosy i zarost zaś domalowywano. Wyko­nywano także liczne figurki zwierzęce i ludz­kie, przede wszystkim kobiece, raz częściej z gliny. Można przypuszczać, że upowszechnieniu rolnictwa to­warzyszyły rytuały płodności, których kulmi­nacją był kult Wielkiej Matki i późniejsze cy­kle mitologiczne, popularno w czasach histo­rycznych.

objęła swym zasięgiem ob­szary dzisiejszej Syrii i Palestyny, wyprzedza­jąc pod względem poziomu cywilizacyjnego sąsiednią Anatolie i Mezopotamię. Około roku 8300 p.n.e. daje się zaobserwować spadek ak­tywności ludności natufskiej. Wiele osad zosta­ło wówczas porzuconych, a skąpa liczba odnale­zionych kamiennych narzędzi świadczy o po­ważnym kryzysie, jaki dotknął natufijczyków. Prawdopodobnie przyczyną takiej sytuacji była rabunkowa eksploatacja środowiska naturalne­go w warunkach stale pogarszającego się klima­tu, który z wolna zaczynał przypominać współ­czesny podzwrotnikowy klimat suchy. Pomi­mo to licznie odnalezione jamowe groby szkie­letowe świadczą o pewnym wzroście liczby lud­ności, który prawdopodobnie umożliwił dalszy postęp cywilizacyjny Bliskiego Wschodu.

Rewolucja neolityczna

Od końca IX tysiąclecia p.n.e. następował szybki rozwój osadnictwa na obszarach całe­go Bliskiego Wschodu i Anatolii. Coraz czę­ściej pojawiały się osady stałe składające się z kolistych chat, umacnianych przy podstawie kamiennym kręgiem. Jed­nym z najciekawszych miej sc jest Jerycho, tajemnicze miasto położone 276 me­trów poniżej poziomu mo­rza, w dolinie rzeki Jordan. Na terenie Jerycha odkryto najstarsze kamienne umoc­nienia miejskie. Odnale­zione mury zachowały się gdzieniegdzie do wysoko­ści 5 metrów, kamienna wieża zaś, zaopatrzona w schody prowadzące na jej szczyt, ma je­szcze dzisiaj przeszło 9 metrów wysokości. Najbardziej interesujący wydaje się jednak fakt, że grubość muru wynosiła prawie 3 me­try, a u jego podnóża przebiegała dość głęboka fosa, co jednoznacznie wskazywało na obron­ny charakter konstrukcji. Sama osada zajmo­wała prawie 4 hektary powierzchni, a jej za­budowa składała się z kolistych jedno- lub dwuizbowych chat wykonanych z płasko-wy-pukłej cegły mułowej. Mieszkańcy Jerycha chowali zmarłych w jamach metrowej głębo­kości pod podłogami domów lub w obrębie ulic. Nieco później na obszarze Bliskiego Wschodu pojawiły się chaty wieloizbowe pro­stokątnego kształtu wznoszone nie tylko z ce­gły mułowej, ale także z wapiennych bloków, znacznej niekiedy grubości. W domach tych naj­ważniejszą rolę odgrywał piec chlebowy i liczne komory zasobowe, przeznaczone do gromadzenia nadwyżek żywności. Rozmach, z jakim wznoszono wczesnoneolityczne osa­dy, wskazuje na możliwość istnienia już wtedy jakiegoś ośrodka władzy, który kierowałby tak wielkimi przedsięwzięciami budowlanymi.

leżącego jelenia odnale­ziona w Umm ez Zueitina do­wodzi dobrej zna­jomości anatomii przez prehistorycz­nego artystę jak jelenie, daniele czy drapieżniki, przenio­sła się w bardziej górzyste okolice, gdzie nadal królowały lasy dębowo-cedrowe. Mie­szkańcy Bliskiego Wschodu, którzy dotąd zajmowali się wyłącznie łowiectwem i zbie­raniem dziko rosnących owoców i pistacji, zaczęli coraz częściej zakładać czasowe obozo-

wiska na terasach rzek, zwłaszcza położonych nieopodal wyjść z jaskiń czy naturalnych schronisk skalnych. Na terenie dzisiejszego Izraela w Wadi an-Natuf archeolodzy odkry­li wiele stanowisk osadniczych, zamie­szkanych w X i IX tysiącleciu p.n.e. Choć ludność tej kultury, nazwanej natufską lub natufijską, tkwiła jeszcze mocno w obyczajowo­ści osadniczo-gospodarczej mezolitu (środ­kowej epoki kamienia), wiele faktów wskazuje na to, że to właśnie natufijczycy rozpoczęli przyspieszony marsz ku osiadłej cywilizacji. Podobnie jak ich przodkowie, zamieszki­wali przede wszystkim jaskinie i nadające się do schronienia załomy skalne, polowali na jelenie, gazele i dzikie ptactwo. Oprócz tego jed­nak coraz częściej zaczynali wy­korzystywać dzikie odmiany psze­nicy i jęczmienia do wytwarzania żywności i wznosić stałe obozowi­ska poza obrębem jaskiń na tera­sach rzecznych czy nawet na otwartym stepie. Przed wejściem do jaskini El-Uad, znajdującej się na izraelskim wybrzeżu, terasa rzeczna została przez jej mieszkań­ców świadomie zniwelowana, a na­stępnie otoczona kamiennym ogrodzeniem które mogło uchodzić za najbardziej prymi tywną formę muru. Jego słaba konstruk­cja wskazuje na to, że główną funkcją tego ogrodzenia była osłona od wiatru, który jesienią musiał da­wać się we znaki prze­bywaj ącym na ze­wnątrz jaskini ludziom. W Ain Mallaha w pół­nocnym Izraelu odna­leziono ślady kolistych ziemianek wyłożo­nych w środku poje­dynczym rzędem luź­nych kamieni. W cha­cie znajdowało się pa­lenisko, moździerz,

a także liczne kamienne tłuczki i rozcieracze służące prawdopodobnie do przygotowywania mąki z dziko rosnącego zboża. Mieszkańcy osady chętnie posługiwali się kościanym sierpem zaopatrzonym w kamienne i obsy-dianowe zbrojniki, świetnie nadającym się do żęcia. Drążyli także w chatach specjalne jamy zwane zasobowymi, w których przechowy­wali ziarno. Co ciekawe, natufijczycy wylepia-li je w środku gliną, dzięki czemu mogli dłu­żej składować w nich ziarno bez obawy, że się ono zepsuje. Nieopodal chat natufijczy-ków znajdowały się jamy grobowe, w których składano zmarłych w pozycji bardzo skur­czonej. Zmarli otrzymywali liczne dary w postaci naszyjników, bransolet lub przy-brań głowy wykonanych z kamiennych i ko­ścianych paciorków bądź muszli. Przedmioty kamienne, choć reprezentowały nadal zgeocentryzowany typ narzędzi mezolitycznych, zrobione były bardzo starannie, a na nie­których można dostrzec nawet ślady retuszu, ■ także mit i mi iii próby wygładzania. Ogrom-kamiennych wkładek do kościa-ańw wskazuje na wyraźną zmianę i natufijczyków, którzy po potrawy wegeta-

Natufijczycy pozo­stawili po sobie także przedmioty o charak­terze artystycznym. Znaleziona w Umm ez Zueitina wapienna figurka leżącego je­lenia świadczy o du­żej umiejętności od­dawania realistycz­nych detali. Dotyczy to zresztą wszystkich przedstawień zoomor-ficznych kultury natufskiej. Tym bardziej za­stanawia fakt, że wyobrażenia człowieka nie osiągnęły podobnego kunsztu. Są schematyczne, z ledwo zaznaczonymi szczegółami anatomicznymi.

Zwykło się uważać, że choć początki cywilizacji ludzkiej sięgają bardzo odległej prze­szłości, to prawdziwa historia ma niewiele ponad 5 tysię­cy lat i zaczęła się wówczas, gdy człowiek wymyślił sposób zapisu pewnych informacji umownymi znaka­mi. Wynalazek pisma umożliwił bowiem sporządza­nie relacji z wydarzeń przez ich bezpośrednich uczestników bądź świadków.

Owszystkim, co miało miejsce wcześniej, możemy jedynie wnioskować na pod­stawie niemych świadectw kultury ma­terialnej, których interpretacja bardzo często ■■liii i i trudności nawet wytrawnym archeo­logom. Możemy jednak z dużą dozą pewności przyjąć, że wynalezienie pisma musiało być po­przedzone gwałtownym przyspieszeniem ewo­lucji człowieka, który w ciągu zaledwie kilku tysięcy lat z dzikiego koczownika i łowcy prze­istoczył się w osiadłego rolnika, zdolnego do stworzenia instytucji państwa. Większość bada­czy zgadza się z twierdzeniem, że w młodszej epoce kamienia zwanej neolitem doszło do prawdziwej rewolucji cywilizacyjnej. Kiedy na przełomie X i IX tysiąclecia p.n.e. z obszarów Europy Polnoc—j ustępował lo­dowiec, na Bliskim Wsflaawsśe doszło do ocieplenia klimatu, co zwpaaaajfcowało pro­ces osuszania, a następnie nyh lisnia tere­nów dzisiejszej Syrii i Palestyay. Marych ob­szarach powstał step porośnięty w dużej mie­rze dzikimi zbożami, zwłaszcza pszenicą pła-skorurkowatą i jęczmieniem. się rów-

nież skład fauny, gdyż większa zwierzyna,